Artikel over de rouwtaken en hun betekenis

Rouwtaak 1: erkennen van het verlies

In veel literatuur wordt aan gegeven dat de rouwtaken geen specifieke volgorde hebben, maar het begint wel met de eerste stap van het onder ogen zien dat er verlies heeft plaatsgevonden. Je kunt simpelweg niet leren om te gaan met de emotionele gevolgen van een verlies als je ontkent dat het verlies heeft plaatsgevonden: de harde werkelijkheid. Vooral bij veel situaties van verborgen verlies kost het soms jaren om werkelijk uit te spreken dat je ellendige gevoelens of ingrijpende gevolgen met een verlieservaring te maken hebben. Je zult als eerste moeten erkennen dat er sprake is van verlies. Een zeer zware stap. Zo zwaar zelfs dat ook na het uitspreken van de pijnlijke werkelijkheid de rouwende vaak terug zal keren tot het ‘veilige’ beeld van voor de erkenning met dooddoeners als: “Ach het valt wel mee, er zijn ergere dingen, anderen hebben zelfs geen eten, ik ben er al aan gewend, het hoort bij het leven.” En inderdaad is dat deels natuurlijk waar, maar in de ontkenning van jouw verlies doe je jezelf en anderen om je heen tekort. Je zet jezelf ermee vast.

Soms realiseren mensen zich pas bij een verlieservaring wat leven is, dat ze leven en dat leven soms pijn doet.

Rouwtaak 0: opvoeden in leven en dood

Rouwdeskundige Riet Fiddelaars hanteert dan ook een voorfase: Rouwtaak 0: opvoeden in leven en dood. Dat je kinderen leert dat verlies en dood bij het leven horen. Je kunt je kinderen niet beschermen tegen de dood en ander verlies of de gevolgen daarvan voor hun leven. Onvoorbereid en onbesproken verlies kan leiden tot gedragsproblemen, psychosomatische problematiek of onverklaarbare klachten.

Sommigen weigeren te erkennen dat het verlies of de dood een vaststaand feit is en lopen bij de eerste taak al vast. Deze ontkenning kan op verscheidene niveaus plaatsvinden en kan verschillende vormen aannemen, maar meestal gaat het om het verlies zelf en de onomkeerbaarheid daarvan.
Om tot erkenning en uiteindelijk aanvaarding van het verlies te komen is tijd nodig. Het gaat daarbij niet alleen om de rationele aanvaarding, maar ook de emotionele.

Rouwtaak 2: toelaten van de emoties

Bij een volgende stap –en perse’de 2e- komen de emoties om de hoek. Het toelaten van emoties, het doorleven ervan en erover praten. Je zult eerst de pijn moeten voelen om tot aanvaarding te kunnen komen.
Het uitvoeren van deze taak wordt bemoeilijkt door reacties van de mensen uit de omgeving. Vaak werken (goedbedoelde) adviezen tegengesteld. “je hoeft geen verdriet te hebben, je hebt alleen maar medelijden met jezelf”. Dit kan leiden tot een verdringing van het verdriet, tot het ontkennen van de noodzaak tot rouwen. Daar komt bij dat veel mensen moeite hebben emoties als die geuit worden. Verdriet raakt aan verdriet en roept machteloosheid op. Vanuit die onmacht worden vaak pijnlijke en bagatelliserende opmerkingen gemaakt: “Wat kunnen die artsen toch veel met zo’n borstreconstructie. Maar mag ik alsjeblieft mijn oorspronkelijke intacte lijf missen?”

Rouwtaak 3: aanpassen van de realiteit van het verlies

Een volgende taak -en ook weer niet perse volgend op het uiten van emoties- bestaat uit het aanpassen aan het leven hier en nu waarin de realiteit van het verlies met vallen en opstaan aanvaard wordt. Het aanpassen aan een nieuw leven kan zich zeer verschillend uiten afhankelijk van de betekenis van het verlies. Zo heeft voor vrouwen kinderloosheid vaak een grotere impact dan voor mannen omdat ook het lichamelijk aspect en rol speelt. En voor wie het werk een hinderlijke onderbreking van vrije tijd was, zal een ontslag misschien minder hard aankomen dan wie zijn ziel en zaligheid in het werk stak.

Bij verborgen verlies lijkt het oppervlakkig gezien vaak dat mensen zich vaak alweer hebben aangepast aan het nieuwe leven en aan deze taak stevig aanpakken. Toch lijkt het bij nader inzien vaak meer op vluchten in activiteiten en bezigheden met een behoorlijk hoeveelheid ontkenning. Hoeveel mensen hebben 65 jaar na de oorlog nog onbesproken gebeurtenissen weggestopt? Hoeveel zelfdodingen zijn letterlijk doodgezwegen? En hoeveel weerstand riep de film over de watersnoodramp op bij de getroffen Zeeuwen, bang voor het oprakelen van niet-geuite gevoelens.

Rouwtaak 4: oppakken van de draad van het leven

Als laatste taak wordt het emotioneel een plek geven van het verlies genoemd, het herzien van de relatie met de verliessituatie en het oppakken van de draad van het leven. Zoals Freud al zei: “Bij rouw moet er absoluut een vast omschreven psychische taak worden voltooid: het doel is zich los te maken van de verwachtingen van en de herinneringen aan de overledene”. En ook dit geldt niet alleen bij een overlijden. Je moet je weer opnieuw verhouden tot je lichaam en seksualiteit na een verkrachting, je moet je relatie opnieuw vorm geven na een geslaagde afkicken van drugs en je kan pas een nieuwe relatie aangaan na een scheiding als je je ex de plaats geeft die nu gepast is, een plaats die ook ruimte overlaat voor anderen.

Rouwen is een doorlopend maar ook normaal en gezond proces bij een verlies